Η σύγχρονη κεραμική έχει την τιμητική της στη Ρόδο. Από την ιαπωνική τέχνη του kintsugi και τα κεραμικά του Ίκαρου, μέχρι την εκτεταμένη πραγματικότητα, τα μαθηματικά, το σινεμά και την ιστορία του τόπου, η κεραμική τέχνη απλώνεται σε όλο το νησί. Αυτή ακριβώς τη σχέση επιχειρεί να ανοίξει ακόμη περισσότερο η Biennale of Contemporary Keramics (BCK) 2026, που μετά το καλοκαιρινό της ξεκίνημα περνά στη δεύτερη φάση της και υποδέχεται το φθινόπωρο με ένα εκτεταμένο Παράλληλο Πρόγραμμα, από τις 4 Σεπτεμβρίου έως τις 31 Οκτωβρίου, σε διαφορετικά σημεία της Ρόδου, μέσα και έξω από τη Μεσαιωνική Πόλη. Την ίδια στιγμή, η Κεντρική Έκθεση «Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα», που άνοιξε στις 6 Ιουνίου, συνεχίζεται μέχρι το τέλος Οκτωβρίου, απλωμένη σε πέντε εμβληματικούς χώρους της Μεσαιωνικής Πόλης.
Το ενδιαφέρον είναι πως η BCK αντιμετωπίζει το παράλληλο πρόγραμμα ως έναν τρόπο να βγάλει την κεραμική από την προθήκη και να την αφήσει να κυκλοφορήσει μέσα στην πόλη. Να τη φέρει κοντά σε παιδιά, φοιτητές, εκπαιδευτικούς, καλλιτέχνες και ανθρώπους που μπορεί να μην έχουν αγγίξει ποτέ πηλό στη ζωή τους. Να τη συνδέσει με την Ιστορία, την Τεχνολογία, τα Μαθηματικά, τη μουσειολογία, ακόμη και την εκτεταμένη πραγματικότητα. Ο Ήλιος, κεντρικός άξονας της φετινής διοργάνωσης, γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από ένα σύμβολο της Ρόδου. Λειτουργεί ως αφετηρία για να συναντηθούν διαφορετικές ιστορίες και γνωστικά πεδία γύρω από τον τόπο, τη μνήμη και τη μεσογειακή ταυτότητα.
Λίγες ημέρες αργότερα, από τις 11 έως τις 13 Σεπτεμβρίου, ο καλλιτέχνης Γιώργος Βαβάτσης περνά από τη φιλοσοφία στη χημεία της κεραμικής, μέσα από το εργαστήριο για την τεχνολογία των υαλωμάτων στο εργαστήριο κεραμικής «Μπόνης» στον Αρχάγγελο. Συνταγές, διαφορετικές θερμοκρασίες όπτησης και τεχνικές υάλωσης αποκαλύπτουν εκείνη την πλευρά της κεραμικής που συχνά ξεχνάμε κοιτάζοντας απλώς το τελικό αντικείμενο. Πίσω από το χρώμα και τη λάμψη υπάρχει γνώση, πειραματισμός και μια ολόκληρη επιστήμη των υλικών.
Τον Οκτώβριο, η μουσειολόγος και καθηγήτρια του ΕΚΠΑ Μάρλεν Μούλιου θα εξετάσει μια εντελώς διαφορετική διάσταση των αντικειμένων, μέσα από το βιωματικό εργαστήριο «Εκεί όπου τα αντικείμενα αποκτούν νόημα και αγγίζουν την ψυχή μας: η θεραπευτική δύναμη των μουσείων», στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου και στο Κατάλυμα της Αγγλίας.
Ίσως όμως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια του φθινοπωρινού προγράμματος είναι αυτό που απευθύνεται σε μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικούς και πραγματοποιείται σε μεγάλο βαθμό σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Γιατί εδώ η κεραμική παύει να αποτελεί μόνο αντικείμενο παρατήρησης και γίνεται εκπαιδευτικό εργαλείο. Πώς μπορείς, για παράδειγμα, να διαβάσεις την ιστορία ενός τόπου μέσα από τα μοτίβα ενός κεραμικού; Πώς συνδέονται οι αναλογίες ενός αγγείου με τα Μαθηματικά; Και τι συμβαίνει όταν ένα παραδοσιακό αντικείμενο περάσει ξαφνικά στον ψηφιακό κόσμο;
Στις 21, 23 και 30 Σεπτεμβρίου, φοιτητές και εκπαιδευτικοί θα δουλέψουν πάνω στα ίχνη της ιστορίας και του πολιτισμού της Ρόδου μέσα από την κεραμική τέχνη, ενώ στις 7 Οκτωβρίου μαθητές Δημοτικού θα αναζητήσουν γεωμετρικά σχήματα, μοτίβα και αναλογίες στη ροδίτικη κεραμική μέσα από το εργαστήριο «Όταν τα Μαθηματικά “Πλάθουν” την Τέχνη».
Μία ημέρα αργότερα, μαθητές θα κάνουν ένα «Ταξίδι στον χρόνο» μέσα από την ιστορία των κεραμικών της Ρόδου, ξεκινώντας από τα αρχαία αγγεία και φτάνοντας μέχρι τον 20ό αιώνα και την περίφημη βιομηχανική κληρονομιά του Ίκαρου. Και κάπου εδώ το πρόγραμμα κάνει ένα εντυπωσιακό άλμα από την παράδοση στο μέλλον.
Στις 15 και 16 Οκτωβρίου, στον Κόμβο Ψηφιακής Καινοτομίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, η τριλογία εργαστηρίων «Κεραμικά του Ήλιου – Από την Παράδοση στην Εκτεταμένη Πραγματικότητα» χρησιμοποιεί εφαρμογές XR για να επιτρέψει στους συμμετέχοντες να πλάσουν ψηφιακά αγγεία, να δουν εκθέματα της Μπιενάλε να «ζωντανεύουν» και να δημιουργήσουν τον δικό τους εικονικό εκθεσιακό χώρο. Από τα χέρια που βουτούν στον πραγματικό πηλό μέχρι ένα αγγείο που γεννιέται μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον, η απόσταση είναι τελικά πολύ μικρότερη απ’ όσο φανταζόμαστε.
Το εκπαιδευτικό κομμάτι ολοκληρώνεται στις 29 και 30 Οκτωβρίου στον προσφυγικό οικισμό των Κρητικών, όπου παιδιά Δημοτικού θα γνωρίσουν την τοπική ιστορία περπατώντας μέσα στον ίδιο τον χώρο και στη συνέχεια θα αποτυπώσουν χαρακτηριστικά τοπόσημά του στον πηλό. Γιατί ένας τόπος μπορεί να διδαχθεί μέσα από βιβλία, αλλά μπορεί επίσης να περπατηθεί, να παρατηρηθεί και τελικά να πλαστεί με τα χέρια.
Η BCK 2026 ανοίγει όμως τη συζήτηση και προς τον κινηματογράφο. Στις 23 Οκτωβρίου, στο Δημοτικό Θέατρο Ρόδου, θα πραγματοποιηθεί η πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ «Αναζήτησα Γη, Νερό, Αέρα και Φωτιά για να σε πλάσω…», αφιερωμένου στη ζωή και στο έργο του Ροδίτη κεραμίστα Κώστα Νεοφύτου. Μία εβδομάδα αργότερα, στις 30 Οκτωβρίου, θα προβληθεί στο Κατάλυμα της Αγγλίας το CERAMICS από τη σειρά ντοκιμαντέρ #craftingcyprus του Filep Motwary, που στρέφει το βλέμμα στην ιστορία αλλά και στη σημερινή πραγματικότητα της κυπριακής κεραμικής.
Από τις 9 έως τις 31 Οκτωβρίου, στο Κατάλυμα της Γαλλίας, η δορυφορική έκθεση «Ιδού η Ρόδος / Hic Rhodus», σε επιμέλεια Αποστόλη Αρτινού, επιστρέφει σε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της νεότερης ιστορίας του νησιού: την κεραμοποιία Ίκαρος. Δεκαπέντε σύγχρονοι Έλληνες καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τα εμβληματικά κεραμικά της ως σημείο εκκίνησης για νέα έργα, όχι για να αναπαράγουν νοσταλγικά την παράδοση, αλλά για να την αποδομήσουν και να τη μεταφέρουν στο σήμερα.
Η διαδρομή ολοκληρώνεται στις 31 Οκτωβρίου στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου με μια επιστημονική ημερίδα που φέρνει στο ίδιο τραπέζι ακαδημαϊκούς, ιστορικούς τέχνης, επιμελητές και καλλιτέχνες. Από τον Κολοσσό της Ρόδου και την ιστορία της ροδιακής κεραμικής μέχρι την ομιλία “Από τον Marcel Duchamp, μέχρι τον Ai Weiwei” που θα δώσει ο ακαδημαϊκός ιστορικός τέχνης και ειδικός στον οπτικό πολιτισμό, Γιάννης Κουκουλάς, όλες οι ομιλίες επιχειρούν να κοιτάξουν το κεραμικό όχι ως ένα στατικό αντικείμενο του παρελθόντος, αλλά ως έναν ζωντανό φορέα πολιτισμικής μνήμης, ικανό να αναπλαισιώνεται, να μεταμορφώνεται, ακόμη και να καταστρέφεται για να αποκτήσει ένα καινούργιο νόημα.
Μέχρι τότε, η Κεντρική Έκθεση της BCK παραμένει ανοιχτή σε πέντε χώρους της Μεσαιωνικής Πόλης. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου, την Οπλοθήκη de Milly, την Κοσμητική Συλλογή Ρόδου, την Παναγία του Κάστρου και την πλατεία Κλεόβουλου του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου, παρουσιάζοντας έργα 42 καλλιτεχνών από 18 χώρες. Επιμελημένες ξεναγήσεις θα πραγματοποιηθούν στις 11 Σεπτεμβρίου και στις 31 Οκτωβρίου, ενώ την τελευταία ημέρα θα γίνει και ειδική ξενάγηση στη Μεσαιωνική Πόλη.
Το «Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα» αποκτά και μια δεύτερη ανάγνωση. Η κεραμική μπορεί να είναι μία από τις αρχαιότερες δημιουργικές πράξεις του ανθρώπου -γη, νερό, φωτιά και χέρια-, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ανήκει στο παρελθόν. Μπορεί να συνομιλήσει με ένα παιδί που ανακαλύπτει τη γεωμετρία πάνω σε ένα αγγείο, με έναν καλλιτέχνη που δουλεύει πάνω στα θραύσματα της παράδοσης, με έναν ερευνητή, με την ψηφιακή τεχνολογία ή με κάποιον που απλώς μπαίνει σε ένα μουσείο και κοιτάζει ένα αντικείμενο διαφορετικά απ’ ό,τι το κοίταζε πριν. Στη Ρόδο του 2026, μάλιστα, φαίνεται πως έχει ακόμη πολλά να πει.
